


Âm thanh cho hội trường, nhà hát, phòng họp: rõ lời đo bằng STI, phủ đều mọi ghế, chống hú. Bá Hùng mô phỏng trước, đo nghiệm thu trước khi bàn giao.



Hội nghị tổng kết năm. Micro tốt, loa to, hội trường vừa sơn lại. Người ngồi hàng thứ mười nghe được tiếng nhưng không nghe ra chữ. Họ nghiêng đầu, liếc sang người bên cạnh, rồi thôi cố. Bài phát biểu quan trọng nhất buổi sáng trôi qua như một thứ tiếng ồn có giọng người.
Không ai trong phòng gọi đó là sự cố. Người đứng tên công trình thì nhớ rất lâu.
Âm thanh chuyên nghiệp (người trong ngành gọi là pro audio) là hệ được thiết kế cho đúng một căn phòng, chạy ổn định nhiều năm và nối được với các hệ khác của tòa nhà như hình ảnh, ánh sáng, điều khiển. Nó phục vụ hàng trăm người cùng lúc, ngày này qua ngày khác, ở những buổi không được phép trục trặc. Một dàn loa gia đình hay karaoke, dù đắt tới đâu, được làm cho việc khác.
Trước khi tới tai người nghe, một câu nói đi qua micro, bàn trộn, bộ xử lý tín hiệu số (DSP), bộ khuếch đại (ampli), loa, rồi tới căn phòng. Chặng nào yếu thì cả chuỗi yếu theo. Vì vậy một bộ loa rất đắt vẫn có thể nghe tệ trong một căn phòng vang. Chúng tôi viết kỹ hơn về chuyện này trong bài Mắt xích mà không ai chụp ảnh.
Ở Bá Hùng, chất lượng âm thanh được dựng qua ba lớp.
Lớp đầu là thiết bị, chọn theo từng mắt xích. Hãng làm micro hội thảo hay chưa chắc làm loa hay, và ngược lại. Vì vậy mỗi chặng được chọn từ hãng mạnh ở đúng chặng đó, chủ yếu là các thương hiệu từ các nước G7 và châu Âu. Để có quyền chọn như vậy, Bá Hùng làm việc trực tiếp với hơn 100 đối tác ở các nước này.
Lớp thứ hai là cấu hình và tinh chỉnh tại chỗ. Cây đàn piano tốt vẫn cần người lên dây giỏi. Lắp xong, kỹ sư đo căn phòng, chỉnh độ trễ cho từng cụm loa, chia dải tần, cân tiếng riêng cho lời nói và cho âm nhạc. Phần việc này gần như không hiện lên trong báo giá. Nó giải thích vì sao hai nhà thầu dùng cùng một hãng mà kết quả chênh nhau rất xa.
Lớp thứ ba là đo trước, cho xem trước và đo lại khi bàn giao. Bá Hùng có máy đo độ rõ lời và phần mềm mô phỏng âm thanh. Trước khi chốt vị trí loa, chủ đầu tư và kiến trúc sư được xem tiếng sẽ phủ tới đâu, và nghe thử căn phòng sẽ nghe ra sao. Khi bàn giao, phép đo được làm lại tại các vị trí ghế đã thống nhất trong hồ sơ.
Phần lớn khách hàng tìm đến chúng tôi không phải vì thiếu loa. Họ đã có loa, có khi rất đắt, và đang gặp một trong những chuyện dưới đây. Mỗi chuyện là mặt trái của một tiêu chí mà chủ đầu tư tự kiểm được, không cần là người trong nghề.
Lời than phổ biến nhất là nghe to mà không nghe rõ. Thủ phạm thường là tiếng vang. Phòng nhiều kính, nhiều đá, trần cao thì tiếng còn dội lại sau khi người nói đã ngừng, đè lên chữ tiếp theo, các phụ âm cuối bị nuốt mất. Vặn to chỉ làm tiếng vang to theo.
Cách chữa là hướng loa để tiếng đi thẳng vào khu ghế, ít đập vào tường, đồng thời cùng kiến trúc sư và đơn vị xử lý âm học hạ thời gian vang (khoảng thời gian tiếng còn dội lại sau khi người nói đã ngừng). Loa tốt không cứu được một căn phòng quá vang, nên mục tiêu âm học phải được đặt chung ngay từ đầu. Xem thêm Âm học và kiểm soát tiếng ồn.
Thước đo của tiêu chí này là STI, chỉ số truyền đạt lời nói, đo theo tiêu chuẩn IEC 60268-16:2020. Thang đi từ 0 tới 1. Con số càng gần 1, người nghe càng ít phải đoán chữ. Từ 0,68 trở lên là ba bậc cao nhất của thang (B, A, A+), nơi người nghe gần như không phải cố.
Ghế đầu chói tai, ghế cuối thiếu tiếng, một góc phòng gần như câm. Đó là dấu hiệu loa được đặt theo cảm tính. Mỗi loa phát tiếng theo một chùm có hướng và độ rộng riêng, giống chùm sáng của đèn pin, nên chỉ phục vụ tốt một vùng ghế nhất định. Mô phỏng trước khi lắp cho thấy vùng nào thiếu tiếng, vùng nào bị hai loa chồng lên nhau.
Ít chủ đầu tư biết tên tiêu chí này, nhưng ai cũng nghe ra khi thiếu. Nhiều loa cùng phát mà tiếng tới tai lệch nhau vài phần nghìn giây thì tiếng đã nhòe và đổi màu. Lệch từ khoảng 50 phần nghìn giây trở lên, tai bắt đầu nghe thành hai tiếng, như có tiếng dội đôi. Còn khi tiếng phát ra từ chiếc loa gần nhất thay vì từ người đang đứng trên bục, khán giả nhìn một nơi mà nghe ở một nơi.
Kỹ sư chỉnh độ trễ cho từng cụm loa để tiếng tới tai cùng lúc và có cảm giác đi ra từ đúng người đang nói. Khoảng cách giữa "nghe được" và "nghe dễ chịu" nằm ở phần tinh chỉnh này. Chúng tôi có một bài riêng: Âm thanh cũng cần được chỉ đường.
Tiếng rít xuất hiện khi micro thu lại chính tiếng của loa, khuếch đại lên, rồi thu lại lần nữa. Chống hú phải tính từ lúc thiết kế: loa đặt ở đâu so với micro, dùng loại micro nào, xử lý tín hiệu ra sao.
Micro hội thảo thường được dùng ở khoảng cách 20 tới 40 cm, người phát biểu phải cúi về phía micro. Ở một trung tâm hội nghị cấp tỉnh, hệ do Bá Hùng tinh chỉnh bắt rõ giọng ở khoảng cách 120 cm mà chưa chạm ngưỡng hú. Chủ đầu tư được mời tới nghe thử trước khi cắt mặt bàn, rồi quyết định dùng một micro cho ba người. Số micro dư được đưa ra các hàng ghế phía ngoài để phủ thêm, không phát sinh chi phí thiết bị. Chuyện đầy đủ ở bài Khi mỗi lời phát biểu đều xứng tầm vị trí.
Kiến trúc sư mất nhiều tháng cho một mặt trần, rồi một khối loa đen treo nghiêng giữa không trung. Chuyện này tránh được. Loa âm trần, loa sơn theo màu trần, loa dạng cột mảnh, loa tàng hình nằm sau lớp hoàn thiện, mỗi loại có chỗ dùng riêng và đều cần được chốt trên bản vẽ. Xem Âm thanh kiến trúc và loa tàng hình, Âm thanh theo thiết kế nội thất và Âm thanh cho những bức tường không được chạm vào.
Sáng họp, chiều tập huấn, tối văn nghệ, cuối tuần hợp xướng. Lời nói cần phòng "khô", ít vang. Âm nhạc lại cần một chút vang cho tiếng đầy. Hệ được thiết kế đúng có sẵn chế độ cho từng việc, người vận hành chỉ cần chọn đúng nút. Đọc thêm Lời nói và âm nhạc trong cùng một căn phòng.
Micro câm giữa lễ kỷ niệm có truyền hình trực tiếp. Bàn trộn tự khởi động lại sau một trận mưa vì xung điện. Nhiều sự cố kiểu này bắt đầu từ ổ điện hay một đầu nối, ít khi từ micro. Hệ đáng tin cần nguồn điện sạch, có dự phòng, có tiếp địa (dây nối đất, chống tiếng ù và giữ an toàn điện), và có đường tín hiệu dự phòng cho những buổi không được phép hỏng. Xem Đêm không được phép hỏng và Nguồn sạch và năng lượng.
Nửa còn lại là con người. Bàn giao xong, người hiểu hệ là kỹ sư nhà thầu. Sáu tháng sau, nhân viên hành chính vẫn không dám đổi chế độ. Bảng điều khiển nên ghi theo việc cần làm ("Họp", "Họp trực tuyến", "Văn nghệ"), không ghi theo tên thiết bị.
Gần như công trình nào có người tụ họp cũng cần âm thanh, nhưng mỗi nơi xếp bảy tiêu chí trên theo một thứ tự khác.
Từ không gian, chủ đầu tư chọn mức đầu tư. Mục tiêu độ rõ lời của mức chọn được ghi vào hồ sơ thiết kế.
Chi phí của từng mức phụ thuộc kích thước, hiện trạng và công năng của phòng, nên được bàn trên một bản vẽ cụ thể.
Hội trường khoảng 1.150 chỗ của một trường đại học ở đồng bằng sông Cửu Long, dùng cho lễ tốt nghiệp, hội thảo quốc tế và biểu diễn nghệ thuật. Khi chúng tôi nhận việc, kiến trúc và nội thất đã hoàn thiện. Không đổi được vật liệu, không thêm được loa, hàng ghế danh dự cách mép sân khấu chỉ 2 mét. Phòng rất vang: ước bằng vỗ tay và bấm giờ, ở những vùng phản xạ nặng nhất tiếng còn kéo dài hơn 4 giây.
Không xử lý được căn phòng thì phải xử lý đường đi của tiếng. Đội kỹ thuật mô phỏng lại hệ loa, hướng loa để tiếng đi thẳng vào khu ghế thay vì đập vào tường, đặt lại loa trầm, chỉnh độ trễ và điểm chia tần số cho từng cụm, dựng nhiều chế độ xử lý cho từng loại sự kiện, rồi đo kiểm từng vùng ghế. Kết quả bàn giao ghi nhận STI 0,86, nằm trong bậc A+ (từ 0,76) của IEC 60268-16:2020. Theo chia sẻ của lãnh đạo nhà trường, kinh phí chỉ bằng khoảng 50 tới 60% một số nhà hát trong vùng. Chuyện đầy đủ ở bài Hội trường 1.150 chỗ.
Các công trình khác ở mục Công trình tiêu biểu.
Giá trị của một hệ âm thanh phần lớn được quyết ở giai đoạn thiết kế cơ sở. Sửa trên bản vẽ tốn một buổi họp. Sửa khi trần đã đóng thì tốn đục trần, sơn lại và nhiều tuần chậm tiến độ. Các mục dưới đây có thể đưa thẳng vào hồ sơ thiết kế:
Mô phỏng âm thanh nên được đưa vào phạm vi công việc trước khi chốt mặt trần, để kiến trúc sư thấy loa nằm đâu và tiếng phủ tới đâu. Tài liệu viết riêng cho kiến trúc sư nằm ở Architect Hub.
Một hệ âm thanh sống lâu hơn buổi bàn giao rất nhiều. Khi có sự cố, kỹ sư Bá Hùng hỗ trợ ngay từ cuộc gọi đầu tiên, có thể gọi video để hướng dẫn người vận hành thao tác từ xa. Trong thời gian bảo hành, việc cần xử lý tại chỗ thì Bá Hùng cử người tới công trình trong vòng 24 giờ. Hết bảo hành, dịch vụ kỹ thuật tại chỗ tiếp tục theo hợp đồng dịch vụ. Xem Dịch vụ chăm sóc chủ động.
Từ năm 2003, Bá Hùng đã thực hiện hơn 500 công trình công nghệ ở hơn 30 tỉnh thành, phần lớn cho cơ quan nhà nước, ngân hàng, y tế và doanh nghiệp. Âm thanh chuyên nghiệp là mảng chúng tôi làm từ những ngày đầu, theo vai một kiến trúc sư giải pháp: tư vấn, cung cấp thiết bị, tích hợp, bảo trì dài hạn và xử lý sự cố. Hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001 được duy trì liên tục từ năm 2011. Một số công trình tham chiếu đang vận hành hằng ngày nhận khách tham quan theo đăng ký, khi chủ công trình đồng ý.
Từ câu đó, có thể đưa các điều kiện sau vào hồ sơ thiết kế và hợp đồng:
Câu trả lời bằng con số, ghi vào văn bản, là thứ chủ đầu tư dùng được khi nghiệm thu.