Cart
Continue shopping
Go to cart

Ba báo giá đặt cạnh nhau, và cái bẫy mang tên cột giá thấp nhất

Đặt ba báo giá lên bàn rồi dò xuống cột tổng để tìm số nhỏ nhất là việc ai cũng biết làm. Vấn đề là ba con số đó thường không so sánh được với nhau, dù chúng nằm ngay ngắn cạnh nhau trên cùng một mặt bàn.

* * *

Cảnh này quen tới mức gần như thành nghi thức. Dự án cần một hệ thống. Bộ phận mua hàng gửi yêu cầu ra ngoài, ba nhà thầu gửi về ba báo giá. Người duyệt ngân sách in cả ba ra, đặt cạnh nhau, mắt lướt theo cột bên phải cùng, nơi có con số tổng. Một cái cao, một cái vừa, một cái thấp. Bút khoanh vào cái thấp nhất. Cảm giác lúc đó là cảm giác của một người vừa làm tròn trách nhiệm: tiết kiệm được tiền cho tổ chức, chọn khôn, không bị hớ.

Cảm giác đó dễ chịu. Và nó là cái bẫy.

Bởi vì phép so sánh vừa diễn ra dựa trên một giả định chưa ai kiểm chứng: rằng ba báo giá đó đang chào cùng một thứ. Chỉ khi giả định ấy đúng, con số nhỏ nhất mới thật sự là lựa chọn khôn. Và phần lớn thời gian, giả định ấy sai.

Cùng một cái tên hạng mục, ba nội dung khác nhau

Một báo giá không phải một mức giá. Nó là một lời hứa được viết ra dưới dạng danh sách. Và hai lời hứa có thể dùng chung một câu chữ mà nội hàm khác nhau một trời một vực.

Trên cả ba tờ giấy, có thể cùng xuất hiện một dòng ghi tên một hạng mục thiết bị. Cùng tên gọi, cùng chức năng mô tả trên giấy. Người đọc lướt qua và mặc định đó là ba món tương đương. Nhưng dưới cùng một cái tên, một bên có thể là thiết bị chính hãng đúng đời, còn bên kia là một dòng thấp hơn, một đời cũ hơn, hoặc một nguồn gốc không được nói rõ. Tên trên giấy giống nhau. Thứ sẽ được lắp vào công trình thì không.

Rồi có những thứ quyết định cả hệ thống sống hay chết, nhưng lại không thích hợp để in thành một dòng có giá. Công sức khảo sát hiện trường. Việc tính toán để các thiết bị ăn khớp với nhau và ăn khớp với đặc thù của chính không gian đó. Phần cấu hình, hiệu chỉnh, chạy thử. Phần dự phòng cho những chỗ dễ hỏng. Một bên tính đủ những phần vô hình này vào giá. Một bên lược bớt chúng đi để cột tổng nhẹ hơn. Trên báo giá, bên lược bớt trông rẻ hơn. Trong thực tế, họ đang chào một hệ thống khác, mỏng hơn, dễ gãy hơn.

Cái rẻ hơn hiếm khi rẻ ở chỗ nhìn thấy được lúc mua. Nó rẻ ở chỗ chỉ lộ ra lúc vận hành, đúng vào lúc không sửa lại được nữa mà không tốn gấp nhiều lần.

Đây là chỗ cái bẫy khép lại. Người duyệt tin rằng mình đang so ba phương án của cùng một bài toán, và chọn phương án tiết kiệm nhất. Thực ra họ đang chọn giữa ba bài toán khác nhau, và vô tình chọn cái bài toán bị cắt xén nhiều nhất, chỉ vì nó hiện ra bằng con số nhẹ nhất. Khoản chênh lệch mà họ nghĩ mình tiết kiệm được, thực chất là phần giá trị đã bị lấy đi mà không ai chỉ mặt đặt tên.

Và thiệt hại không đến vào ngày ký. Nó đến muộn, kín, rải ra theo thời gian. Một hệ chạy chập chờn. Một sự cố không ai truy được nguồn. Một khoản chi sửa chữa lặp đi lặp lại mà cộng lại đã vượt xa khoản chênh ban đầu. Đến lúc đó, tờ báo giá thấp nhất năm xưa đã nằm im trong ngăn tủ, và không ai còn nối được cục nợ vận hành hôm nay về lại quyết định khoanh bút hôm đó.

Việc cần làm không phải so giá, mà là kiểm tra xem có đang so cùng một thứ không

Vấn đề không nằm ở chuyện quan tâm đến giá. Quan tâm đến giá là đúng, là trách nhiệm. Vấn đề nằm ở thứ tự. So giá trước khi chắc rằng ba bên đang chào cùng một thứ là làm ngược. Con số chỉ có ý nghĩa khi thứ nó đại diện đã được đặt ngang hàng.

Nên bước đầu tiên không phải nhìn cột tổng. Là nhìn xuống bên dưới nó. Ba báo giá này có thật sự mô tả cùng một phạm vi công việc không, hay một bên đang âm thầm giao ít hơn. Những phần vô hình mà quyết định kết quả, khảo sát, thiết kế tích hợp, hiệu chỉnh, dự phòng, bảo hành, có nằm trong giá không, hay đã bị lược đi để làm nhẹ con số. Thiết bị dưới cùng một tên gọi có thật sự cùng một đẳng cấp và cùng một nguồn gốc không.

Khi ba báo giá được kéo về cùng một mặt bằng như vậy, chuyện lạ thường xảy ra: cái tưởng là rẻ nhất hóa ra không rẻ, nó chỉ thiếu nhất. Và cái tưởng đắt có khi lại là cái duy nhất báo giá trung thực cho toàn bộ bài toán.

Một báo giá trung thực đôi khi trông đắt hơn, chỉ vì nó không giấu đi những phần mà một báo giá khôn ngoan hơn đã lặng lẽ bỏ ra ngoài.

Kéo ba báo giá về cùng một mặt bằng không phải việc dễ với người không sống trong nghề. Phải biết đằng sau mỗi dòng chữ ẩn những gì, phải đọc được cái không được viết ra, phải hình dung được phần vô hình sẽ ảnh hưởng thế nào tới vận hành ba năm, năm năm sau. Đó chính là phần một nhà tư vấn kiến trúc giải pháp làm, và làm trước khi có bất kỳ chữ ký nào. Không phải để đẩy chủ đầu tư về phía con số cao hơn, mà để chủ đầu tư nhìn thấy mình đang thật sự mua gì, trước khi trả tiền cho nó.

Câu hỏi nên hỏi trước khi khoanh bút

Lần tới, khi ba báo giá nằm cạnh nhau trên bàn và cột tổng đang mời gọi một quyết định nhanh, có một câu đáng dừng lại để tự hỏi. Không phải cái nào rẻ nhất. Mà là: ba tờ giấy này có đang chào cho tôi cùng một thứ không, hay tôi sắp trả giá thấp cho thứ mình tưởng là món kia?

Con số nhỏ nhất chỉ là món hời khi nó gắn với đúng thứ bạn cần. Còn không, nó chỉ là cái giá của một thứ khác, rẻ hơn vì nó ít hơn, và cái ít đó bạn sẽ trả sau.

* * *

Related article