Lớp học phổ thông qua một ngày của cô giáo: nói vừa giọng mà hàng cuối vẫn nghe rõ

Hết học kỳ đầu ở một trường mới xây, một chuyện ban giám hiệu hay nghe là chuyện giọng nói. Vài cô giáo khàn tiếng từ tuần thứ ba. Phòng nào cũng có màn hình, có loa, có micro, nhưng mỗi phòng một kiểu đấu nối, nên giáo viên dạy nhiều lớp dần bỏ không dùng, micro nằm trong tủ. Thiết bị vẫn chạy tốt, chỉ có điều phòng học được làm ra mà chưa ai hỏi một người đứng lớp cả buổi sẽ dùng nó thế nào.

Bài này đi theo một cô giáo dạy Ngữ văn ở trường trung học cơ sở qua một ngày đứng lớp. Hôm nay cô dạy bốn lớp ở bốn phòng khác nhau.

Bảy giờ kém mười lăm, phòng đầu tiên

Cô vào phòng, ấn một nút trên bảng điều khiển cạnh bàn giáo viên. Màn hình lên, bộ khuếch đại bật, đèn báo của micro chuyển xanh. Micro đeo nằm trên đế sạc ngay đó, cô choàng lên cổ rồi mở máy tính.

Chuỗi việc này nghe đơn giản, nhưng nó chỉ đơn giản khi bốn phòng cô dạy trong ngày giống hệt nhau: bảng điều khiển cùng một chỗ, đế sạc cùng một chỗ, cổng cắm dây dự phòng cùng một chỗ trên mặt bàn. Một giáo viên dạy bốn lớp không có thời gian học bốn cách bật phòng trong năm phút ra chơi. Phòng nào bắt cô phải đoán, phòng đó sẽ bị bỏ thiết bị.

Mỗi phòng có micro riêng, kênh riêng. Kênh không dây được quy hoạch theo từng phòng ngay từ thiết kế, để micro phòng này không lọt ra loa phòng bên cạnh, và cô không phải mang micro từ phòng này sang phòng khác.

Nếu nhà trường muốn, bảng điều khiển trong lớp có thể có thêm một nút gọi hỗ trợ. Nút đó chỉ có ích khi đã định sẵn tín hiệu về đâu, ai trực nhận trong giờ học và ai tới lớp. Phần đó là quy trình của nhà trường, gắn với kế hoạch an toàn sinh mạng chung, và nút này không thay cho hệ báo cháy hay báo động đã được thẩm duyệt.

Tiết hai, bốn mươi mấy em và hai cái quạt trần

Lớp đông, cửa sổ mở, quạt trần quay, xe chạy ngoài đường. Cô nói to dần lên mà không để ý. Người ta tự lên giọng khi xung quanh ồn, các nhà âm học gọi đó là hiệu ứng Lombard, và học sinh cũng vậy: lớp ồn thì các em nói to hơn, cô lại phải to hơn nữa. Vòng đó lặp lại tiết này qua tiết khác, ngày này qua ngày khác.

Cắt vòng đó cần hai việc làm cùng lúc.

Việc thứ nhất là cho phòng bớt dội. Phòng học bê tông, trần thạch cao phẳng, tường sơn, sàn gạch thì tiếng nói dội qua lại lâu, chữ trước đè lên chữ sau. Không nhất thiết phải dùng vật liệu đắt tiền: trần tiêu âm thay cho trần thạch cao kín, một mảng tiêu âm ở tường sau đối diện bảng, bảng ghim mềm để treo bài của học sinh cũng góp thêm một phần hút âm. Chân bàn ghế có đệm cao su bớt được tiếng kéo ghế mỗi lần cả lớp đứng dậy chào. Hướng dẫn thiết kế âm học trường học của Anh, BB93 bản 2015, đặt thời gian vang cho phòng học xây mới không quá 0,6 giây ở tiểu học và mầm non, không quá 0,8 giây ở trung học, kèm mức ồn nền không quá 35 dB(A), phòng thông gió tự nhiên được cao hơn 5 dB. Trường ta mở cửa sổ ra đường và bật quạt nên mức đó vẫn khó với tới, nhưng thời gian vang thì kiến trúc sư làm được, nếu vật liệu trần và tường được chốt trong bản vẽ kiến trúc thay vì để lại cho gói âm thanh xoay xở sau.

Việc thứ hai là khuếch đại giọng cô một chút. Loa âm trần chia đều khắp phòng, mức khuếch đại chỉ nhỉnh hơn giọng thật, để em ngồi bàn cuối nghe như ngồi bàn giữa. Học sinh không nên nhận ra là có loa. Micro đeo luôn ở một khoảng cách cố định tới miệng cô, loa thì nhiều điểm và chỉnh nhỏ tiếng, nên ít nguy cơ hú hơn hẳn một cặp loa to đặt đầu lớp, miễn là hệ được cân chỉnh tại chỗ sau khi phòng đã hoàn thiện, đủ bàn ghế. Loa trần đặt tránh vùng cánh quạt, vì cánh quạt quay ngay dưới loa làm tiếng bị đập theo nhịp quạt. Với phòng học có xử lý âm, chúng tôi đề nghị ghi mục tiêu STI từ 0,68 trở lên, tức từ bậc B theo IEC 60268-16:2020, vào hồ sơ thiết kế để đo khi nghiệm thu.

Tiết ba, đoạn phim năm phút

Cô chiếu một đoạn phim tư liệu từ máy tính, không cắm dây. Cô nhập mã ngắn đang hiện trên màn hình phòng mình và hình lên. Mã hiện ở phòng nào thì máy cô chỉ nối được với màn hình phòng đó. Khi trình chiếu không dây chạy chung mạng với cả trường mà không có lớp chặn này, chuyện chiếu nhầm sang phòng bên cạnh xảy ra sớm hơn người ta nghĩ. Thiết bị trình chiếu cũng nên nằm trên mạng AV riêng, tách khỏi mạng học sinh như bài nền móng đã nói. Máy của học sinh chỉ lên màn hình khi cô cho phép. Dây cắm dự phòng vẫn để sẵn trên bàn, cho ngày mạng chập chờn.

Tiếng của đoạn phim đi ra loa trần của lớp, không đi ra cái loa nhỏ trong màn hình. Loa gắn sẵn trong màn hình làm ra để nghe ở khoảng cách vài mét, không phải để phủ tới bàn cuối của một lớp bốn mươi em, nên đường tiếng này phải ghi vào sơ đồ đấu nối.

Màn hình tương tác ở phòng học phổ thông có vài chuyện cần chốt trước khi lắp. Mép dưới màn hình phải đủ thấp để học sinh nhỏ với tới khi lên bảng, lại đủ cao để hàng cuối không bị đầu bạn che, nên chiều cao chọn theo cấp học, không dùng một con số cho cả tiểu học lẫn trung học phổ thông. Màn hình nên đặt trên bức tường vuông góc với dãy cửa sổ. Treo trên tường có cửa sổ thì học sinh nhìn ngược sáng, treo đối diện cửa sổ thì nắng chiều phản lên mặt kính, nên ở hai chỗ đó phải tính rèm ngay từ đầu. Màn hình nhiều khi về theo một gói thiết bị dạy học khác, không cùng lúc với gói xây lắp. Phòng học vẫn phải chừa sẵn khung treo, ổ điện, đường cáp và đường tiếng nối vào bộ khuếch đại của lớp, để ngày màn hình về chỉ việc treo lên.

Tiết năm, một em ngồi bàn đầu đeo máy trợ thính

Lớp cuối buổi có một học sinh khiếm thính. Khuếch đại giọng cô giúp cả lớp, nhưng với em thì chưa đủ: máy trợ thính thu cả tiếng quạt, tiếng bạn bên cạnh, và giọng cô đến tai em đã lẫn trong đó.

Có hai cách đưa giọng cô thẳng vào tai em. Cách hay gặp với một em học trong lớp bình thường là nối hệ âm thanh của lớp vào bộ thu không dây đi kèm máy trợ thính. Cách kia là vòng nghe từ trường, truyền tới cuộn cảm có trong nhiều loại máy khi em bật đúng chế độ, hợp với phòng có nhiều người dùng máy trợ thính. Vòng nghe ở trường học có một cái khó riêng: các phòng nằm sát nhau, tầng trên chồng lên tầng dưới, vòng của phòng này có thể tràn sang phòng bên. Vì vậy vòng nghe trong lớp học cần thiết kế chống tràn, và được đo theo IEC 60118-4:2014 cùng bản sửa đổi năm 2017 sau khi lắp. Đường cáp vòng nghe nên chừa dưới sàn hoặc trong tường lúc xây, vì đục ra lắp sau tốn hơn nhiều.

Cách nào hợp với em thì nhà trường hỏi gia đình về thiết bị em đang dùng rồi mới chốt, vì mỗi loại cần một cách nối khác vào hệ của lớp.

Năm giờ chiều, phòng trống

Tiết cuối xong, cô đặt micro về đế sạc rồi đi họp tổ. Không ai tắt màn hình. Hệ tự tắt theo lịch học của trường, nên màn hình không sáng cả đêm, còn buổi họp phụ huynh buổi tối thì bật lại bằng chính nút đó. Micro nằm trên đế sạc, sáng mai vẫn đầy pin.

Học kỳ sau, trường nhận thêm hai giáo viên mới. Họ chưa từng dùng phòng này. Một trang hướng dẫn dán cạnh bảng điều khiển giải quyết được phần lớn, phần còn lại là một buổi hướng dẫn ngắn. Trong gói chăm sóc chủ động của chúng tôi, buổi hướng dẫn lại được xếp theo lịch đã thỏa thuận mỗi khi nhà trường đổi người phụ trách hoặc nhận giáo viên mới.

Ở lớp mầm non, cùng bài toán nhưng nhỏ giọng hơn

Cũng ngày hôm đó, ở một trường mầm non, một cô giáo khác gặp cùng bài toán ở cỡ nhỏ hơn. Cô giáo mầm non ít khi đứng yên một chỗ. Cô ngồi thấp giữa vòng tròn, hát, kể chuyện, đi theo một bé đang chạy. Micro đeo cần nhẹ, mức khuếch đại thấp hơn lớp phổ thông nhiều, vì trẻ nhỏ ngồi gần và dễ giật mình vì tiếng lớn.

Phòng mầm non hay ốp gạch men chân tường và lát sàn cứng cho dễ lau rửa, nên dội nhiều hơn phòng học thường. Tường cần lau thì phần tiêu âm dồn lên trần. Phòng học mầm non thường kiêm luôn chỗ ngủ trưa, nên hệ âm thanh cần một chế độ cho giờ ngủ: tắt hẳn, hoặc chỉ còn nhạc nhỏ.

Những dòng nên có trong hồ sơ thiết kế phòng học

  • Thời gian vang mục tiêu cho từng loại phòng, tham chiếu BB93 bản 2015, cùng vật liệu tiêu âm trần và tường sau ghi rõ trong bản vẽ vật liệu âm học của kiến trúc.
  • Mục tiêu STI từ 0,68 cho phòng học có xử lý âm, đo khi nghiệm thu, ghi kèm điều kiện đo: phòng trống hay có người, quạt bật hay tắt, cửa sổ đóng hay mở.
  • Một bố trí chung cho mọi phòng cùng loại: vị trí bảng điều khiển, đế sạc micro, cổng cắm dự phòng giống nhau tới từng phòng.
  • Kênh micro không dây quy hoạch theo từng phòng, trong băng tần được phép dùng tại Việt Nam; loa âm trần phân bố đều, tránh vùng cánh quạt trần, cân chỉnh tại chỗ sau khi phòng hoàn thiện.
  • Khung treo, ổ điện, đường cáp và đường tiếng cho màn hình chừa sẵn, kể cả khi màn hình mua theo gói khác; vị trí màn hình được kiểm với hướng cửa sổ.
  • Trình chiếu không dây đặt trên mạng AV riêng, mỗi phòng chỉ thấy màn hình của mình.
  • Đường cáp vòng nghe chừa sẵn ở các phòng nhà trường dự kiến xếp học sinh khiếm thính, thiết kế chống tràn và đo theo IEC 60118-4.
  • Tự tắt theo lịch học, chế độ giờ ngủ cho phòng mầm non.
  • Nút gọi hỗ trợ trong lớp, nếu nhà trường chọn, ghi rõ tín hiệu về đâu, ai trực nhận và ai xử lý, nằm trong quy trình an toàn chung của trường.
  • Hướng dẫn sử dụng một trang tại mỗi phòng, đào tạo khi bàn giao và khi đổi người.

Một phòng học mẫu theo cách làm trên thường gồm các hạng mục sau, số lượng tính theo diện tích phòng:

  • Loa âm trần và bộ khuếch đại, xử lý tín hiệu cho lớp, thuộc nhóm âm thanh chuyên nghiệp.
  • Micro không dây đeo cho giáo viên kèm đế sạc; micro cầm tay cho học sinh phát biểu nếu trường cần.
  • Bộ trình chiếu không dây và cổng cắm dây dự phòng tại bàn giáo viên.
  • Bảng điều khiển một nút.
  • Vật liệu tiêu âm trần và tường sau, theo giải pháp âm học và kiểm soát tiếng ồn.
  • Đường cáp chờ cho màn hình và cho vòng nghe.

Các tiêu chuẩn nêu trong bài để tham khảo khi lập hồ sơ thiết kế, đối chiếu cùng tiêu chuẩn thiết kế trường học hiện hành của Việt Nam; nghĩa vụ pháp lý của công trình thuộc chủ đầu tư và đơn vị tư vấn. Hệ khuếch đại giọng nói trong bài không ghi âm. Nếu nhà trường muốn ghi lại tiết dạy, đó là một hệ khác, cần quy định riêng của nhà trường về việc ghi, lưu và ai được nghe lại.

Nếu trường đang chuẩn bị xây mới hoặc cải tạo, anh chị có thể gửi chúng tôi mặt bằng một phòng học điển hình để cùng xem trước khi chốt hồ sơ. Các không gian khác của nhà trường có trong trang Giáo dục.